Όταν το βλέμμα κολλάει στην οθόνη: Η ψυχολογία πίσω από το περπάτημα με κινητό ή ακουστικά

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας – 10 Οκτωβρίου

Κάθε χρόνο, στις 10 Οκτωβρίου, η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας γίνεται μια αφορμή για να μιλήσουμε περισσότερο για την ψυχική υγεία, τις ψυχικές δυσκολίες, το στίγμα και τη σημασία της αναζήτησης βοήθειας. Και ίσως είναι καλό που υπάρχει αυτή η ημέρα. Μας υπενθυμίζει κάτι που εύκολα ξεχνάμε μέσα στην ταχύτητα της καθημερινότητας: ότι η ψυχική υγεία δεν είναι ένα θέμα που αφορά μόνο όσους έχουν κάποια διάγνωση ή όσους βρίσκονται σε μια σοβαρή κρίση. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο διαχειριζόμαστε τις σχέσεις μας, τις απώλειες, την αβεβαιότητα, την πίεση, τις αλλαγές και όλα εκείνα που συμβαίνουν στη ζωή μας και πολλές φορές δεν φαίνονται προς τα έξω.

Στο γραφείο, μέσα από τις συναντήσεις με ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών και με πολύ διαφορετικές ιστορίες, υπάρχει κάτι που συναντώ ξανά και ξανά. Πολλοί άνθρωποι έχουν μάθει να λειτουργούν για μεγάλο χρονικό διάστημα χωρίς να σταματούν πραγματικά για να αναρωτηθούν πώς είναι. Συνεχίζουν να εργάζονται, να φροντίζουν την οικογένειά τους, να ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους, να βρίσκονται δίπλα στους άλλους και να κάνουν αυτό που χρειάζεται κάθε μέρα. Μέχρι κάποια στιγμή που κάτι αρχίζει να δυσκολεύει περισσότερο. Μπορεί να είναι το άγχος, η αϋπνία, ένας συνεχής εκνευρισμός, μια σχέση που δεν λειτουργεί, μια απώλεια, μια αίσθηση κενού ή απλώς η διαπίστωση ότι «δεν είμαι όπως ήμουν». Και τότε πολλές φορές εμφανίζεται μια ερώτηση: «Μήπως κάτι δεν πάει καλά με εμένα;». Ίσως όμως η πιο χρήσιμη ερώτηση να είναι διαφορετική: «Τι προσπαθεί τόσο καιρό να μου πει αυτό που αισθάνομαι;».

Ένα από τα πράγματα που με έχουν προβληματίσει περισσότερο μέσα από την επαγγελματική μου εμπειρία αλλά και μέσα από τις προσωπικές μου σχέσεις είναι πόσο δύσκολο μας είναι να ακούμε πραγματικά. Όχι επειδή δεν ενδιαφερόμαστε. Συνήθως συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Ενδιαφερόμαστε τόσο πολύ, ώστε αισθανόμαστε ότι πρέπει αμέσως να κάνουμε κάτι. Όταν ένας άνθρωπος που αγαπάμε μας πει ότι φοβάται, αγχώνεται ή δεν είναι καλά, θέλουμε να τον βοηθήσουμε να αισθανθεί καλύτερα. Έτσι του λέμε «μην το σκέφτεσαι», «όλα θα πάνε καλά», «πρέπει να είσαι δυνατός», «δες το θετικά» ή του διηγούμαστε μια δική μας αντίστοιχη εμπειρία. Οι περισσότερες από αυτές τις αντιδράσεις ξεκινούν από καλή πρόθεση. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο να προσπαθώ να ανακουφίσω κάποιον και στο να μπορώ πραγματικά να μείνω για λίγο μαζί του μέσα σε αυτό που βιώνει.

Ίσως επειδή έχουμε συνηθίσει να αντιμετωπίζουμε σχεδόν τα πάντα ως προβλήματα που χρειάζονται λύση. Αν κάποιος έχει ένα πρόβλημα στη δουλειά, ψάχνουμε τι πρέπει να κάνει. Αν δυσκολεύεται σε μια σχέση, του λέμε αν πρέπει να μείνει ή να φύγει. Αν έχει άγχος, του προτείνουμε τρόπους να το μειώσει. Αν αισθάνεται μόνος, του λέμε να βγει περισσότερο. Υπάρχουν φορές που όλα αυτά είναι χρήσιμα. Υπάρχουν όμως και στιγμές που ο άνθρωπος δεν ζητά ακόμη λύση. Προσπαθεί απλώς να καταλάβει τι του συμβαίνει. Και αυτό χρειάζεται χρόνο.

Το φετινό μήνυμα της Παγκόσμιας Ημέρας Ψυχικής Υγείας του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, «Lived experiences heard: real voices, real change», έχει για μένα ιδιαίτερη σημασία ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο. Η έμφαση στις πραγματικές εμπειρίες των ανθρώπων υπενθυμίζει ότι όταν μιλάμε για ψυχική υγεία δεν μιλάμε μόνο για στατιστικές, διαγνώσεις και θεραπευτικά πρωτόκολλα. Μιλάμε για ανθρώπους και για διαφορετικές ζωές, σχέσεις, φόβους, απώλειες και τρόπους με τους οποίους ο καθένας βιώνει αυτό που του συμβαίνει. Το να ακουστεί αυτή η εμπειρία δεν είναι μια τυπική διαδικασία. Είναι μέρος της ίδιας της φροντίδας.

Και αυτό είναι κάτι που δεν αφορά μόνο τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε στις σχέσεις μας. Πόσες φορές έχουμε ακούσει κάποιον και, πριν τελειώσει τη φράση του, έχουμε ήδη αποφασίσει τι θα του απαντήσουμε; Πόσες φορές έχουμε πει «κι εγώ το έχω περάσει» επειδή θέλουμε να δείξουμε ότι καταλαβαίνουμε, χωρίς να έχουμε πρώτα προσπαθήσει να καταλάβουμε τι ακριβώς σημαίνει αυτή η εμπειρία για τον συγκεκριμένο άνθρωπο; Η ενσυναίσθηση δεν σημαίνει ότι πρέπει να έχουμε ζήσει το ίδιο πράγμα. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναγνωρίσουμε πως αυτό που βιώνει ο άλλος είναι πραγματικό για εκείνον, ακόμη κι αν εμείς θα το διαχειριζόμασταν διαφορετικά.

Υπάρχει επίσης κάτι που συχνά δυσκολεύει την αναζήτηση βοήθειας: η ιδέα ότι πρέπει να μπορούμε να τα καταφέρουμε μόνοι μας. Έχουμε μάθει να θαυμάζουμε την αντοχή, την αυτονομία και την ικανότητα να συνεχίζουμε παρά τις δυσκολίες. Όλα αυτά είναι σημαντικά. Όμως η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζομαι κανέναν. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να μπορώ να διαχειριστώ κάθε δυσκολία χωρίς υποστήριξη. Μερικές φορές η πιο ώριμη μορφή φροντίδας του εαυτού είναι ακριβώς η αναγνώριση ότι κάτι με ξεπερνά αυτή την περίοδο και ότι χρειάζομαι έναν ασφαλή χώρο για να το επεξεργαστώ.

Η ψυχοθεραπεία, τουλάχιστον όπως την αντιλαμβάνομαι μέσα από τη δική μου δουλειά, δεν είναι ένας χώρος στον οποίο κάποιος έρχεται για να του πει ένας άλλος άνθρωπος πώς να ζήσει τη ζωή του. Είναι ένας χώρος όπου μπορεί να αρχίσει να παρατηρεί τον εαυτό του με μεγαλύτερη ειλικρίνεια. Να δει μοτίβα που επαναλαμβάνονται, να καταλάβει γιατί κάποιες καταστάσεις τον επηρεάζουν τόσο, να συνδέσει το παρόν με προηγούμενες εμπειρίες και, κυρίως, να αποκτήσει μεγαλύτερη ελευθερία στις επιλογές του. Δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία χρειάζεται ψυχοθεραπεία. Σημαίνει όμως ότι δεν χρειάζεται να περιμένουμε μέχρι να φτάσουμε στα όριά μας για να ζητήσουμε βοήθεια.

Ίσως, λοιπόν, η 10η Οκτωβρίου να είναι μια καλή ευκαιρία όχι μόνο να μιλήσουμε για την ψυχική υγεία, αλλά να παρατηρήσουμε λίγο περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντι στον εαυτό μας και στους ανθρώπους γύρω μας. Να δούμε αν υπάρχει κάποιος που έχει αρχίσει να απομονώνεται, κάποιος που λέει συνεχώς «είμαι καλά» αλλά μοιάζει να μην είναι, ή ακόμη και τον ίδιο μας τον εαυτό, όταν για μεγάλο χρονικό διάστημα προσπαθούμε να λειτουργούμε σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Γιατί η ψυχική υγεία δεν προστατεύεται μόνο όταν υπάρχει ένα πρόβλημα. Προστατεύεται και στις μικρές καθημερινές στιγμές όπου επιτρέπουμε στον εαυτό μας να αναγνωρίσει αυτό που αισθάνεται, να μιλήσει χωρίς φόβο ότι θα κριθεί και να ζητήσει βοήθεια όταν τη χρειάζεται. Και ίσως, τελικά, ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για την ψυχική υγεία —τη δική μας και των ανθρώπων που έχουμε δίπλα μας— είναι κάτι που μοιάζει απλό αλλά δεν είναι πάντα εύκολο: να δημιουργήσουμε λίγο περισσότερο χώρο για να ακουστεί αυτό που πραγματικά συμβαίνει μέσα μας.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou 

Το τελευταίο διάστημα έχει δημιουργηθεί έντονη ανησυχία γύρω από την παροχή υπηρεσιών υγείας από ανθρώπους που μπορεί να μην έχουν την απαραίτητη κατάρτιση ή να ξεπερνούν τα όρια της ειδικότητάς τους. Η συζήτηση αυτή αφορά και την ψυχική υγεία, έναν χώρο στον οποίο χρησιμοποιούνται πολλοί διαφορετικοί τίτλοι και ο ενδιαφερόμενος δεν γνωρίζει πάντα ποιος είναι πραγματικά κατάλληλος να τον βοηθήσει.

Το ίδιο ερώτημα συναντώ συχνά και στο γραφείο. Άνθρωποι που έρχονται για πρώτη φορά με ρωτούν ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στον ψυχολόγο, τον ψυχίατρο και τον ψυχοθεραπευτή ή αν ένας σύμβουλος ψυχικής υγείας και ένας life coach μπορούν να προσφέρουν την ίδια βοήθεια. Κάποιοι έχουν ήδη απευθυνθεί σε διαφορετικούς επαγγελματίες χωρίς να γνωρίζουν ακριβώς τις σπουδές, την κατάρτιση και τα όρια του καθενός.

Οι ερωτήσεις αυτές είναι απόλυτα δικαιολογημένες, καθώς οι διαφορετικοί τίτλοι συχνά προκαλούν σύγχυση. Όταν αντιμετωπίζουμε μια δυσκολία στη σωματική ή την ψυχική μας υγεία, μπορεί να φοβόμαστε, να υποφέρουμε ή να αναζητούμε επειγόντως μια λύση. Είναι φυσικό, λοιπόν, να εμπιστευόμαστε εκείνον που παρουσιάζεται ως ειδικός.

Η εμπιστοσύνη, όμως, δεν σημαίνει ότι δεχόμαστε χωρίς ερωτήσεις όσα ακούμε. Έχουμε δικαίωμα να γνωρίζουμε την ιδιότητα, τις σπουδές και την εκπαίδευση του επαγγελματία στον οποίο απευθυνόμαστε.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στον χώρο της ψυχικής υγείας. Ποια είναι, λοιπόν, η διαφορά ανάμεσα στον ψυχίατρο, τον ψυχολόγο, τον ψυχοθεραπευτή, τον σύμβουλο ψυχικής υγείας και τον life coach;

Ο ψυχίατρος είναι γιατρός που έχει ολοκληρώσει την ειδικότητα της Ψυχιατρικής. Μπορεί να κάνει διάγνωση, να προτείνει ιατρική παρακολούθηση και να συνταγογραφήσει φαρμακευτική αγωγή. Εάν έχει εκπαιδευτεί επιπλέον σε κάποια ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, μπορεί να παρέχει και ψυχοθεραπεία.

Ο ψυχολόγος είναι πτυχιούχος πανεπιστημιακού Τμήματος Ψυχολογίας και διαθέτει την προβλεπόμενη βεβαίωση άσκησης επαγγέλματος. Μπορεί να προσφέρει ψυχολογική αξιολόγηση, συμβουλευτική και υποστήριξη. Δεν είναι γιατρός και δεν συνταγογραφεί φάρμακα. Για να παρέχει ψυχοθεραπεία, είναι σημαντικό να έχει ολοκληρώσει και την αντίστοιχη εξειδίκευση.

Ο ψυχοθεραπευτής έχει εκπαιδευτεί σε μια συγκεκριμένη ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, όπως η Γνωσιακή-Συμπεριφορική, η Συστημική ή η Ψυχαναλυτική. Ο τίτλος από μόνος του δεν μας πληροφορεί πάντοτε για τις βασικές σπουδές του επαγγελματία. Γι’ αυτό μπορούμε να ρωτήσουμε ποια είναι η αρχική του ιδιότητα, πού εκπαιδεύτηκε, πόσο διήρκεσε η εκπαίδευσή του και αν έχει κλινική εποπτεία.

Ο όρος σύμβουλος ψυχικής υγείας χρησιμοποιείται από ανθρώπους με διαφορετικές εκπαιδεύσεις. Δεν σημαίνει αυτομάτως ότι κάποιος είναι ψυχολόγος ή ψυχίατρος. Χρειάζεται, επομένως, να εξετάζουμε τις βασικές σπουδές, την ειδική κατάρτιση και τα όρια μέσα στα οποία εργάζεται.

Ο life coach ασχολείται συνήθως με τον καθορισμό στόχων, την οργάνωση, την προσωπική ανάπτυξη και τις αλλαγές στην καθημερινότητα. Το coaching δεν αποτελεί ψυχοθεραπεία. Ο τίτλος του life coach από μόνος του δεν επιτρέπει σε κάποιον να κάνει διάγνωση ή να αναλαμβάνει τη θεραπεία ψυχικών διαταραχών.

Όταν υπάρχουν κρίσεις πανικού, κατάθλιψη, ψυχικό τραύμα, διατροφικές διαταραχές ή άλλες σοβαρές δυσκολίες, χρειάζεται αξιολόγηση από κατάλληλα εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας.

Το να ζητάμε πληροφορίες δεν είναι αγένεια ούτε ένδειξη καχυποψίας. Είναι δικαίωμά μας. Ένας υπεύθυνος επαγγελματίας μπορεί να εξηγήσει με σαφήνεια την ιδιότητά του, τις σπουδές του, την προσέγγιση που ακολουθεί και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να μας βοηθήσει. Αναγνωρίζει, επίσης, τα όριά του και παραπέμπει σε άλλον ειδικό όταν το αίτημα ξεπερνά τις γνώσεις ή τις αρμοδιότητές του.

Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος με έντονες κρίσεις πανικού μπορεί να χρειάζεται ψυχοθεραπευτική υποστήριξη, αλλά και αξιολόγηση από ψυχίατρο όταν τα συμπτώματα είναι σοβαρά. Ένα παιδί με σημαντικές δυσκολίες στη συμπεριφορά μπορεί να χρειάζεται συνεργασία ψυχολόγου, παιδοψυχιάτρου, οικογένειας και σχολείου. Η σωστή φροντίδα δεν βασίζεται πάντα σε έναν μόνο επαγγελματία, αλλά συχνά στη συνεργασία διαφορετικών ειδικοτήτων.

Χρειάζεται να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί όταν κάποιος υπόσχεται άμεση θεραπεία, εγγυημένο αποτέλεσμα ή λύση για κάθε πρόβλημα. Η ψυχική υγεία είναι σύνθετη και καμία σοβαρή θεραπευτική διαδικασία δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι όλα θα αλλάξουν γρήγορα.

Η ευθύνη, ωστόσο, δεν μπορεί να ανήκει μόνο στον άνθρωπο που ζητά βοήθεια. Ο ενδιαφερόμενος δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει όλες τις επαγγελματικές προϋποθέσεις ούτε να ελέγχει μόνος του κάθε υπηρεσία. Οι αρμόδιοι φορείς οφείλουν να παρέχουν σαφείς πληροφορίες, να πραγματοποιούν ουσιαστικούς ελέγχους και να προστατεύουν τους πολίτες από ανθρώπους που παρουσιάζουν προσόντα τα οποία δεν διαθέτουν.

 Η υγιής εμπιστοσύνη δεν σημαίνει φόβο, σιωπή ή τυφλή αποδοχή. Σημαίνει ότι ακούμε τον ειδικό, αλλά παραμένουμε ενεργοί στις αποφάσεις που αφορούν την υγεία μας.

Μια ασφαλής θεραπευτική σχέση βασίζεται στη γνώση, στη διαφάνεια, στον σεβασμό και στην ελευθερία να κάνουμε ερωτήσεις.
—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou 

Μπαίνω στο λεωφορείο και σχεδόν μηχανικά κοιτάζω γύρω μου. Ένας νεαρός κάθεται με τα ακουστικά του και σκρολάρει στο κινητό. Δίπλα του μια γυναίκα γράφει ένα μήνυμα, το σβήνει, το ξαναγράφει και τελικά το στέλνει. Λίγο πιο πίσω, κάποιος κοιτάζει την οθόνη του κάθε λίγα δευτερόλεπτα, σαν να περιμένει κάτι. Ένα μήνυμα, μια απάντηση, ένα email, ένα like, μια ειδοποίηση.

Κοιτάζω και το δικό μου κινητό. Έχω πει πολλές φορές στον εαυτό μου ότι «δεν χρειάζεται να το κοιτάξω τώρα». Κι όμως, το χέρι πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στην τσέπη. Όχι επειδή περιμένω απαραίτητα κάτι σημαντικό, αλλά επειδή έχω συνηθίσει να είμαι συνδεδεμένος. Και κάπου εκεί σκέφτομαι: μήπως έχουμε μάθει να είμαστε συνεχώς διαθέσιμοι στους άλλους, αλλά έχουμε ξεχάσει να είμαστε διαθέσιμοι στον εαυτό μας;

Στο γραφείο συναντώ συχνά ανθρώπους που δυσκολεύονται να αποσυνδεθούν. Ένα μήνυμα από τη δουλειά αργά το βράδυ, ένα email που πρέπει να απαντηθεί, μια ειδοποίηση από μια ομαδική συνομιλία, ένα μήνυμα από έναν φίλο που «δεν γίνεται να το αφήσω αναπάντητο». Και κάποιες φορές δεν είναι καν οι άλλοι που ζητούν πραγματικά την άμεση απάντηση. Είμαστε εμείς που έχουμε πείσει τον εαυτό μας ότι πρέπει να απαντήσουμε.

Ότι αν δούμε το μήνυμα και δεν απαντήσουμε, ίσως ο άλλος παρεξηγηθεί. Ότι αν δεν σηκώσουμε το τηλέφωνο, ίσως θεωρηθεί ότι αδιαφορούμε. Ότι αν δεν αντιδράσουμε σε μια δημοσίευση, ίσως χάσουμε την επαφή. Σαν να δημιουργήθηκε ένας άγραφος κανόνας: αν είσαι online, πρέπει να είσαι και διαθέσιμος.

Μόνο που το «online» δεν σημαίνει απαραίτητα «διαθέσιμος». Μπορεί να είμαι στο σπίτι και να χρειάζομαι ησυχία. Μπορεί να είμαι στη δουλειά και να προσπαθώ να συγκεντρωθώ. Μπορεί να είμαι με έναν άνθρωπο και να θέλω πραγματικά να είμαι μαζί του. Μπορεί απλώς να είμαι κουρασμένος. Κι όμως, η μικρή πράσινη ένδειξη στην οθόνη μοιάζει πολλές φορές σαν να μας αφαιρεί το δικαίωμα να μην απαντήσουμε.

Στο στάδιο, όταν τρέχω το παρατηρώ ακόμη περισσότερο. Άνθρωποι τρέχουν και στα διαλείμματα κοιτούν το κινητό. Κάποιοι σταματούν για λίγο, όχι μόνο για να πάρουν ανάσα, αλλά για να δουν τι έγινε όσο έτρεχαν. Ένα μήνυμα, ένα story, μια ειδοποίηση. Και το έχω κάνει κι εγώ. Έχω βγει να τρέξω για να καθαρίσει το μυαλό μου και, λίγα λεπτά αργότερα, να έχω το κινητό στο χέρι. Να κοιτάξω την ώρα, να δω ποιος έστειλε μήνυμα, να ελέγξω κάτι που στην πραγματικότητα μπορούσε να περιμένει. Πήγα να αποσυνδεθώ από όλα και τελικά πήρα μαζί μου έναν μικρό κόσμο μέσα στην τσέπη.

Ίσως αυτό είναι το παράδοξο της εποχής μας. Έχουμε περισσότερους τρόπους από ποτέ να επικοινωνούμε, αλλά δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να μείνουμε μόνοι με τον εαυτό μας. Η σιωπή μοιάζει περίεργη. Η αναμονή μοιάζει άβολη. Το να μην κάνουμε τίποτα μοιάζει σχεδόν σαν χάσιμο χρόνου.

Στο λεωφορείο, αντί να κοιτάξουμε έξω από το παράθυρο, κοιτάμε την οθόνη. Στην ουρά, αντί να περιμένουμε, ανοίγουμε τα social media. Στο ασανσέρ, στα δύο λεπτά που θα μπορούσαμε απλώς να υπάρχουμε, ψάχνουμε κάτι να δούμε. Κάθε μικρό κενό γεμίζει.

Ένας ακόμη λόγος που δυσκολευόμαστε να αφήσουμε το κινητό στην άκρη είναι ο φόβος ότι χάνουμε κάτι σημαντικό από όσα συμβαίνουν γύρω μας, αυτό που στην ψυχολογία συναντάμε ως FOMO (Fear of Missing Out). Το FOMO, δηλαδή ο φόβος ότι μένουμε έξω από κάτι που συμβαίνει, δεν αφορά πάντα ένα πάρτι, μια έξοδο ή μια σημαντική κοινωνική στιγμή. Μπορεί να είναι πολύ πιο καθημερινό. Είναι η ανάγκη να ελέγξουμε το κινητό «για λίγο», μήπως υπάρχει κάποιο μήνυμα, κάποια εξέλιξη, κάποια συζήτηση στην οποία δεν συμμετέχουμε. Μήπως κάτι συμβαίνει χωρίς εμάς. Και κάπως έτσι, η συνεχής σύνδεση δεν μας κρατά μόνο ενημερωμένους· μας κρατά και σε μια διαρκή κατάσταση αναμονής. Σαν να φοβόμαστε ότι αν αποσυνδεθούμε για λίγο, η ζωή θα συνεχιστεί χωρίς εμάς.

Και ίσως τελικά αυτό που φοβόμαστε δεν είναι τόσο η βαρεμάρα. Ίσως φοβόμαστε τη συνάντηση με τις σκέψεις μας. Γιατί όταν σταματήσουν οι ειδοποιήσεις, οι απαντήσεις και ο συνεχής θόρυβος, μένουμε λίγο περισσότερο με αυτά που πραγματικά αισθανόμαστε. Με την κούραση, με τη μοναξιά, με μια σκέψη που αποφεύγαμε όλη μέρα, με ένα πρόβλημα που δεν λύνεται με ένα scroll, με έναν εαυτό που ζητά λίγο χώρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το κινητό ή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ο εχθρός. Είναι εργαλεία. Μας φέρνουν κοντά, μας ενημερώνουν, μας βοηθούν να επικοινωνούμε και πολλές φορές μας προσφέρουν πραγματική σύνδεση. Το ζήτημα αρχίζει όταν η σύνδεση γίνεται υποχρέωση. Όταν αισθανόμαστε ότι πρέπει να είμαστε διαθέσιμοι σε όλους, όλες τις ώρες. Όταν η καθυστέρηση μιας απάντησης μας γεμίζει ενοχή. Όταν θεωρούμε ότι το «δεν μπορώ τώρα» χρειάζεται δικαιολογία.

Ίσως χρειάζεται να ξαναμάθουμε κάτι πολύ απλό: έχω το δικαίωμα να μην απαντήσω αμέσως. Να αφήσω ένα μήνυμα για αργότερα. Να κλείσω το κινητό. Να περπατήσω χωρίς ακουστικά. Να πιω έναν καφέ χωρίς να κοιτάξω την οθόνη. Να κάτσω στο λεωφορείο και να κοιτάξω έξω από το παράθυρο. Να τρέξω και για λίγο να μην καταγράψω τίποτα. Να είμαι με έναν άνθρωπο και να είμαι πραγματικά εκεί. Και κυρίως, να μπορώ κάποιες στιγμές να είμαι διαθέσιμος στον εαυτό μου. Γιατί ίσως η πραγματική αποσύνδεση δεν είναι να κλείσουμε απλώς το κινητό. Είναι να σταματήσουμε για λίγο να αισθανόμαστε ότι πρέπει συνεχώς να είμαστε εκεί για όλους.

Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να μην απαντήσει. Να μην εξηγήσει. Να μην αποδείξει. Να μην είναι πάντα παραγωγικός, κοινωνικός και διαθέσιμος. Γιατί πίσω από όλες αυτές τις ειδοποιήσεις υπάρχει ένας άνθρωπος που κάποια στιγμή χρειάζεται κι αυτός μια απάντηση.

Και αυτή η απάντηση δεν θα έρθει από μια οθόνη. Θα έρθει όταν σταματήσουμε για λίγο και ρωτήσουμε τον εαυτό μας: «Εγώ πώς είμαι; Τι χρειάζομαι τώρα;»

Ίσως τελικά το πιο σημαντικό «online» της ημέρας να μην είναι το να είμαστε συνδεδεμένοι με όλους τους άλλους. Αλλά να είμαστε συνδεδεμένοι με τον εαυτό μας.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou 

Η ιδέα για αυτό το άρθρο γεννήθηκε μέσα από μια συζήτηση με δύο δικούς μου ανθρώπους, σε μια παραλία, κοιτάζοντας τη θάλασσα και τα κύματά της. Μιλώντας για τη ζωή, τις δυσκολίες, τις αλλαγές και τις διαδρομές που ο καθένας μας καλείται να διανύσει, η σκέψη πήγε στην Οδύσσεια. Ίσως γιατί η θάλασσα, με την ηρεμία αλλά και την απρόβλεπτη δύναμή της, μοιάζει αρκετά με το ίδιο το ταξίδι της ζωής. Άλλοτε είναι γαλήνια και άλλοτε γεμάτη κύματα. Δεν μπορούμε πάντα να επιλέξουμε τη θάλασσα ή τον καιρό· μπορούμε όμως να μάθουμε να ταξιδεύουμε μέσα τους.

Η Οδύσσεια είναι ένα από τα πιο διαχρονικά έργα της ανθρώπινης ιστορίας. Περίπου 2.800 χρόνια μετά τη δημιουργία της, συνεχίζει να μας αφορά όχι μόνο ως λογοτεχνικό έργο, αλλά και ως ένας βαθύς ψυχολογικός χάρτης της ανθρώπινης ζωής. Ο Οδυσσέας δεν είναι απλώς ένας ήρωας που προσπαθεί να επιστρέψει στην Ιθάκη. Είναι ο καθένας από εμάς, καθώς προσπαθεί να βρει τον δικό του δρόμο μέσα από δυσκολίες, απώλειες, φόβους και αβεβαιότητα.

Η πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της από τον Christopher Nolan αποτελεί μια εξαιρετική αφορμή να ξαναδούμε την ιστορία του Οδυσσέα μέσα από το πρίσμα της ψυχολογίας. Γιατί κάθε σταθμός του ταξιδιού του Οδυσσέα συμβολίζει και μια εσωτερική πρόκληση που όλοι, λίγο ή πολύ, συναντάμε στη ζωή μας.

Όλα ξεκινούν μετά την Τροία. Ο Οδυσσέας έχει πετύχει τον μεγάλο του στόχο και τώρα πρέπει να επιστρέψει στην Ιθάκη. Όμως η νίκη δεν σημαίνει και το τέλος των δυσκολιών. Αντίθετα, ένα διαφορετικό και απρόβλεπτο ταξίδι μόλις αρχίζει.

Στη συνέχεια εμφανίζονται οι Λωτοφάγοι. Όσοι δοκιμάζουν τον λωτό ξεχνούν τον σκοπό τους και δεν επιθυμούν πλέον να επιστρέψουν στην πατρίδα. Στη σύγχρονη ζωή, οι «λωτοί» μπορεί να είναι οτιδήποτε μας απομακρύνει από τις αξίες και τους στόχους μας. Η υπερβολική ενασχόληση με την οθόνη, η συνεχής αναβλητικότητα, οι εύκολες απολαύσεις, η υπερβολική προσκόλληση στη ρουτίνα ή η παθητική κατανάλωση περιεχομένου μπορούν να μας κάνουν να ξεχάσουμε τι πραγματικά έχει σημασία. Δεν είναι πάντα οι μεγάλες δυσκολίες που μας απομακρύνουν από την Ιθάκη· μερικές φορές είναι οι μικρές απολαύσεις που μας κρατούν ακίνητους.

Ο επόμενος μεγάλος σταθμός είναι ο Κύκλωπας. Δεν είναι μόνο ένα τρομακτικό τέρας. Συμβολίζει εκείνα τα προβλήματα που μοιάζουν τόσο μεγάλα ώστε πιστεύουμε ότι δεν υπάρχει διέξοδος. Όταν βρισκόμαστε μέσα στην κρίση, συχνά βλέπουμε μόνο τον φόβο και όχι τις δυνατότητές μας. Ο Οδυσσέας δεν νικά με τη δύναμη, αλλά με τη στρατηγική, την ψυχραιμία και την ευελιξία της σκέψης. Η ψυχολογική ανθεκτικότητα πολλές φορές δεν σημαίνει να παλεύουμε πιο δυνατά, αλλά να μαθαίνουμε να βλέπουμε και να αντιμετωπίζουμε διαφορετικά τις δυσκολίες.

Ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά μηνύματα της Οδύσσειας είναι ότι πολλές φορές ο μεγαλύτερος αντίπαλός μας είναι ο ίδιος μας ο εαυτός. Ο Οδυσσέας παρουσιάζεται στον Κύκλωπα ως «Κανένας», χρησιμοποιώντας την εξυπνάδα του για να σωθεί. Όταν όμως δραπετεύει, η υπερηφάνεια και η ανάγκη του να αναγνωριστεί τον οδηγούν να αποκαλύψει το πραγματικό του όνομα. Η στιγμή αυτή προκαλεί την οργή του Ποσειδώνα και κάνει το ταξίδι της επιστροφής ακόμη πιο δύσκολο. Η αυτοπεποίθηση είναι πολύτιμη· όταν όμως μετατρέπεται σε αλαζονεία, μπορεί να γίνει η αφετηρία των μεγαλύτερων δυσκολιών μας.

Στην πορεία ο Οδυσσέας συναντά τους Λαιστρυγόνες, οι οποίοι καταστρέφουν σχεδόν ολόκληρο τον στόλο του. Υπάρχουν γεγονότα στη ζωή που έρχονται ξαφνικά και αλλάζουν τα πάντα: μια απώλεια, ένας χωρισμός, μια ασθένεια, μια επαγγελματική αποτυχία. Δεν μπορούμε πάντα να αποτρέψουμε τις καταιγίδες. Μπορούμε όμως να επιλέξουμε αν θα παραμείνουμε καθηλωμένοι στην καταστροφή ή αν, όπως ο Οδυσσέας, θα συνεχίσουμε το ταξίδι με ό,τι έχει απομείνει. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν πληγωνόμαστε. Σημαίνει ότι συνεχίζουμε, ακόμη κι όταν οι απώλειες είναι μεγάλες.

Ακολουθεί η Κίρκη, η οποία μετατρέπει τους συντρόφους του Οδυσσέα σε ζώα και τον κρατά για ένα διάστημα μακριά από τον προορισμό του. Η Κίρκη μπορεί να συμβολίσει εκείνες τις καταστάσεις που μας γοητεύουν, μας προσφέρουν προσωρινή ανακούφιση, αλλά ταυτόχρονα μας κρατούν στάσιμους. Μερικές φορές δεν μας εμποδίζει να προχωρήσουμε ένας φόβος, αλλά η υπερβολική προσκόλληση σε κάτι που μας κάνει να νιώθουμε άνετα.

Ένας από τους πιο συμβολικούς σταθμούς είναι η κάθοδος στον Άδη. Ο Οδυσσέας συναντά το παρελθόν του, ακούει αλήθειες που ίσως δεν θα ήθελε να ακούσει και έρχεται αντιμέτωπος με τη θνητότητα. Ψυχολογικά, ο Άδης συμβολίζει την ανάγκη να συμφιλιωθούμε με όσα δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Πολλοί άνθρωποι ζουν εγκλωβισμένοι είτε στις ενοχές του παρελθόντος είτε στους φόβους για το μέλλον. Όμως η ζωή συμβαίνει μόνο στο παρόν. Όταν παραμένουμε καθηλωμένοι σε όσα έγιναν ή αγωνιούμε ασταμάτητα για όσα ίσως συμβούν, χάνουμε τη μοναδική στιγμή που πραγματικά έχουμε: το σήμερα.

Οι Σειρήνες αντιπροσωπεύουν τους πειρασμούς και τις φωνές που υπόσχονται εύκολες λύσεις. Ο Οδυσσέας γνωρίζει ότι μπορεί να παρασυρθεί. Γι' αυτό ζητά από τους συντρόφους του να τον δέσουν στο κατάρτι του πλοίου. Είναι μια υπέροχη μεταφορά για την αυτορρύθμιση. Η δύναμη δεν βρίσκεται στο να πιστεύουμε ότι δεν θα λυγίσουμε ποτέ, αλλά στο να δημιουργούμε εκ των προτέρων μηχανισμούς προστασίας. Όπως ένας οδηγός φορά ζώνη ασφαλείας πριν ξεκινήσει το ταξίδι και όχι αφού συμβεί το ατύχημα, έτσι κι εμείς χρειάζεται να δημιουργούμε ψυχολογικές «ζώνες ασφαλείας»: σταθερές συνήθειες, όρια, ανθρώπους εμπιστοσύνης και στρατηγικές που θα μας προστατεύσουν όταν η κρίση ή ο πειρασμός εμφανιστούν.

Στη συνέχεια έρχονται η Σκύλλα και η Χάρυβδη. Ο Οδυσσέας βρίσκεται μπροστά σε δύο κινδύνους και δεν υπάρχει πραγματικά εύκολη επιλογή. Κάπως έτσι είναι και η ζωή: δεν υπάρχουν πάντα λύσεις χωρίς κόστος. Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι βρίσκουμε την τέλεια επιλογή, αλλά ότι μπορούμε να πάρουμε μια δύσκολη απόφαση και να συνεχίσουμε.

Ακολουθεί η Καλυψώ, ίσως η πιο δελεαστική παγίδα του ταξιδιού. Δεν απειλεί τον Οδυσσέα. Του προσφέρει ασφάλεια, άνεση, φροντίδα, ακόμη και αθανασία. Κι όμως, εκείνος επιλέγει να φύγει. Η Καλυψώ συμβολίζει τη ζώνη ασφαλείας (comfort zone). Είναι το μέρος όπου δεν κινδυνεύουμε, αλλά ούτε εξελισσόμαστε. Πόσες φορές μένουμε σε μια δουλειά, μια σχέση ή μια καθημερινότητα μόνο και μόνο επειδή είναι γνώριμη; Η προσωπική ανάπτυξη ξεκινά όταν έχουμε το θάρρος να αφήσουμε πίσω μας αυτό που είναι ασφαλές για να διεκδικήσουμε αυτό που έχει πραγματικό νόημα.

Και στο τέλος υπάρχει η Ιθάκη. Γιατί η Ιθάκη δεν είναι μόνο ένας τόπος· είναι οι άνθρωποι, οι σχέσεις και οι δεσμοί που μας δίνουν έναν λόγο να επιστρέψουμε.

Συχνά πιστεύουμε ότι η ευτυχία βρίσκεται στον επόμενο στόχο: όταν τελειώσουμε τις σπουδές, όταν βρούμε την ιδανική δουλειά, όταν κάνουμε την οικογένεια που ονειρευόμαστε ή όταν πετύχουμε έναν μεγάλο προσωπικό στόχο. Όμως η Ιθάκη δεν είναι μόνο ο προορισμός. Είναι όλα όσα γινόμαστε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. 

Ο Οδυσσέας επιστρέφει διαφορετικός άνθρωπος. Έχει χάσει, έχει φοβηθεί, έχει αποτύχει, έχει επιμείνει. Δεν τον διαμόρφωσε η άφιξη στην Ιθάκη, αλλά όλα όσα χρειάστηκε να ξεπεράσει για να φτάσει εκεί.

Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο μάθημα της Οδύσσειας. Η ζωή δεν μας ζητά να αποφύγουμε τις δυσκολίες. Μας καλεί να τις διασχίσουμε χωρίς να χάσουμε τον εαυτό μας.

Γιατί τελικά ψυχική ανθεκτικότητα δεν σημαίνει να γνωρίζεις πότε θα τελειώσει το ταξίδι. Σημαίνει να συνεχίζεις να κωπηλατείς, ακόμη κι όταν η Ιθάκη δεν φαίνεται ακόμη στον ορίζοντα.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou 

Ζούμε σε μια εποχή όπου ο εγκέφαλος δουλεύει ασταμάτητα, συχνά πριν καν ξεκινήσει η μέρα μας. Το τηλέφωνο χτυπάει, οι ειδοποιήσεις μας τραβούν την προσοχή, ο πλουραλισμός πληροφοριών μας εξουθενώνει και η ανάγκη για “διαθεσιμότητα” μας κρατά σε μόνιμο συναγερμό. Αυτό το φαινόμενο, γνωστό ως digital burnout, δεν αφορά μόνο επαγγελματίες υψηλών απαιτήσεων ή αθλητές. Αφορά όλους μας.

Για πολλούς ανθρώπους, η πρώτη στιγμή της ημέρας είναι ήδη μια μικρή μάχη. Πριν προλάβουμε καν να πάρουμε μια βαθιά ανάσα, το μυαλό μας έχει φορτωθεί με μηνύματα, ειδήσεις, απαιτήσεις και συγκρίσεις. Το νευρικό μας σύστημα ενεργοποιείται πριν καν σηκωθούμε από το κρεβάτι. Η αίσθηση ότι “πρέπει να απαντήσω”, “να ενημερωθώ”, “να είμαι διαθέσιμος” δημιουργεί μια υπόγεια ένταση που συχνά περνά απαρατήρητη, αλλά απορροφά τεράστια ποσά ψυχικής ενέργειας.

Το digital burnout μοιάζει με τη νοητική κόπωση που βιώνουν οι αθλητές όταν η προπόνηση ξεκινά με το μυαλό ήδη κουρασμένο. Όταν ο εγκέφαλος είναι υπερφορτωμένος, η συγκέντρωση μειώνεται, η μνήμη γίνεται πιο αδύναμη, η διάθεση αποσταθεροποιείται και η ικανότητα λήψης αποφάσεων επηρεάζεται. Όπως ένας αθλητής δεν μπορεί να αποδώσει όταν ξεκινά ήδη κουρασμένος, έτσι και ο μέσος άνθρωπος δυσκολεύεται να λειτουργήσει αποδοτικά μέσα στην καθημερινότητά του.

Το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία. Είναι η αδιάκοπη χρήση της χωρίς νοητικά “κενά”. Ο εγκέφαλος δεν σχεδιάστηκε για συνεχή λήψη πληροφοριών. Χρειάζεται περιόδους ηρεμίας για να επεξεργαστεί, να φιλτράρει και να επαναφορτίσει. Όταν αυτές οι περίοδοι εξαφανίζονται, εμφανίζεται το αίσθημα της εξουθένωσης, του μπλοκαρίσματος και της εσωτερικής σύγχυσης.

Η λύση δεν είναι να κόψουμε εντελώς την τεχνολογία — αυτό δεν είναι ρεαλιστικό. Μπορούμε όμως να φτιάξουμε μικρές “στιγμές ησυχίας” μέσα στην ημέρα, όπου το μυαλό μας ξεκουράζεται. Λίγα λεπτά χωρίς οθόνες πριν τον ύπνο, όταν τρώμε, ή όταν μιλάμε με γονείς, φίλους ή τον σύντροφό μας, βοηθούν να είμαστε πιο παρόντες και ήρεμοι. Περιορίζοντας τις ειδοποιήσεις και θέτοντας ξεκάθαρα όρια στη διαθεσιμότητά μας, δίνουμε στον εγκέφαλο χώρο να επεξεργαστεί και να ηρεμήσει. Μικρές πρωινές ή απογευματινές ρουτίνες χωρίς πληροφορίες δίνουν στον νου μας χρόνο να ξεκινήσει ήρεμα τη μέρα ή να κλείσει σωστά πριν τον ύπνο. Είναι απλά βήματα, αλλά με μεγάλο αποτέλεσμα: νιώθουμε πιο συγκεντρωμένοι, πιο ήρεμοι και πιο συνδεδεμένοι με τους γύρω μας.

Το digital burnout δεν είναι σημάδι αδυναμίας· είναι φυσιολογική αντίδραση σε μια εποχή όπου δεχόμαστε συνεχώς περισσότερες πληροφορίες απ’ ό,τι μπορούμε να επεξεργαστούμε. Είτε είμαστε αθλητές, είτε εργαζόμενοι, είτε γονείς, είτε φοιτητές, όλοι χρειαζόμαστε κάτι κοινό: χώρο. Χώρο για να πάρουμε ανάσα, για να καθαρίσει το μυαλό μας, για να ξεκουραστεί η σκέψη μας και να μπορέσουμε να συγκεντρωθούμε ξανά στις πραγματικές μας προτεραιότητες.

Όπως στην προπόνηση, έτσι και στη ζωή: η απόδοση δεν καθορίζεται από το πόσο πιέζουμε τον εαυτό μας, αλλά από το πόσο σοφά διαχειριζόμαστε την ενέργειά μας. Όταν ο εγκέφαλος ηρεμεί, τότε και εμείς μπορούμε πραγματικά να αποδώσουμε — στη δουλειά, στις σχέσεις, στην άσκηση και στην καθημερινότητά μας.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou

Τον τελευταίο καιρό, οι πολεμικές συγκρούσεις φαίνεται να πολλαπλασιάζονται σε όλο τον κόσμο. Από τον πόλεμο στο Ιράν μέχρι την Ουκρανία και την κατάσταση στη Μέση Ανατολή, η είδηση φτάνει παντού και συνεχώς. Δεν περιορίζεται μόνο στο κινητό ή τον υπολογιστή· την βλέπουμε στην τηλεόραση, την ακούμε στις συζητήσεις με φίλους ή ακόμα και στα οικογενειακά τραπέζια, όπου όλοι προσπαθούν να καταλάβουν τι συμβαίνει και να ανταλλάξουν γνώμες.

Όταν συμβαίνει πόλεμος, η πληροφορία μπορεί να γίνει πηγή άγχους. Τα νέα, οι εικόνες και τα βίντεο φτάνουν συνεχώς σε μας και ο εγκέφαλος προσπαθεί να τα επεξεργαστεί. Αλλά πολλές φορές η υπερβολική πληροφόρηση δεν βοηθά· αντίθετα, μας αγχώνει περισσότερο.

Το φαινόμενο που λέγεται doomscrolling περιγράφει πώς συνεχίζουμε να διαβάζουμε αρνητικά νέα χωρίς σταματημό, προσπαθώντας να καταλάβουμε τι συμβαίνει και να έχουμε έλεγχο. Στην πραγματικότητα, αυτό μας κάνει να νιώθουμε πιο ανασφαλείς και κουρασμένοι. Οι ειδήσεις πολλές φορές δεν είναι πλήρως αντικειμενικές, υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές και αλγόριθμοι στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που ενισχύουν το αρνητικό περιεχόμενο.

Προσωπικά, παρατηρώ πόσο εύκολα μπορώ να παρασυρθώ σε αυτόν τον κύκλο: προσπαθώ να διαβάσω πολλές πηγές για να καταλάβω την αλήθεια, αλλά όσο περισσότερα διαβάζω, τόσο περισσότερο μπερδεμένος και αγχωμένος νιώθω. Η ανάγκη να ελέγξουμε την κατάσταση μέσω της πληροφορίας συχνά μας κάνει να χάνουμε την ηρεμία μας.

Τι μπορούμε να κάνουμε; 

Να επιλέγουμε λίγες αξιόπιστες πηγές, να περιορίζουμε τον χρόνο που περνάμε διαβάζοντας ειδήσεις και να κάνουμε μικρά διαλείμματα για να ξεκουραστεί ο νους μας. Είναι σημαντικό να μιλάμε με ανθρώπους που εμπιστευόμαστε για να επεξεργαστούμε τα συναισθήματά μας και να μοιραζόμαστε τις σκέψεις μας, αντί να μένουμε μόνοι με το άγχος μας. Να θυμόμαστε ότι είναι φυσιολογικό να νιώθουμε φόβο, αβεβαιότητα ή θλίψη όταν συμβαίνουν πολεμικά γεγονότα· δεν είμαστε μόνοι με αυτά τα συναισθήματα και δεν είναι αδυναμία να τα νιώθουμε. Η φροντίδα της ψυχικής μας υγείας σε τέτοιες περιόδους δεν είναι πολυτέλεια – είναι απαραίτητη για να παραμείνουμε ήρεμοι, να σκεφτόμαστε καθαρά και να παίρνουμε πιο σωστές αποφάσεις μέσα στον θόρυβο των γεγονότων. 

Μικρές ρουτίνες, όπως άσκηση, χρόνος με φίλους ή δραστηριότητες που μας φέρνουν χαρά, μπορούν να δημιουργήσουν ένα σταθερό έδαφος μέσα στη συνεχή αναστάτωση. Το να αναγνωρίζουμε τα όριά μας και να δίνουμε στον εαυτό μας άδεια να αποσυνδεθεί από τις ειδήσεις είναι μέρος της ανθεκτικότητας που χρειάζεται ο καθένας μας. Και πάνω απ’ όλα, ας θυμόμαστε να είμαστε ευγενικοί και υποστηρικτικοί με τους γύρω μας· πολλές φορές η αλληλεγγύη και η συναισθηματική στήριξη είναι ό,τι μας κρατά όρθιους σε δύσκολες στιγμές.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou

Στη ζωή μας τείνουμε να περιμένουμε τις μεγάλες αλλαγές για να νιώσουμε χαρούμενοι: μια προαγωγή στη δουλειά, η αγορά ή μετακόμιση σε καινούργιο σπίτι, η αγορά αυτοκινήτου, ένα μεγάλο ταξίδι, ένας σημαντικός αγώνας, η έναρξη ή η αλλαγή μιας σοβαρής σχέσης ή η ενός απόκτηση παιδιού. Όμως η επιστήμη της ψυχολογίας δείχνει πως οι πιο ουσιαστικές πηγές ευτυχίας δεν βρίσκονται απαραίτητα στα «μεγάλα» αλλά στις μικρο-στιγμές χαράς — εκείνα τα φαινομενικά μικρά γεγονότα που μπορούν να αλλάξουν τη διάθεσή μας μέσα στην ημέρα.

Τι είναι οι micro-joys;

 Οι micro-joys είναι μικρά «σπινθηρίσματα» θετικών εμπειριών:

• η μυρωδιά του καφέ το πρωί
• μια αγκαλιά από ένα αγαπημένο σου πρόσωπο
• ένα τραγούδι στο ραδιόφωνο που σου ξύπνησε αναμνήσεις
• μια προπόνηση που τα έδωσες όλα στο στάδιο ή στο γυμναστήριο
• ένα χάδι από το κατοικίδιό σου
• περπάτημα στο δάσος ή δίπλα στη θάλασσα
• ένα απρόσμενο τηλεφώνημα ή μήνυμα από φίλο
• η χαρά που νιώθεις όταν ολοκληρώνεις κάτι που σου είχε πάρει χρόνο

 Δεν κρατούν πολύ, αλλά έχουν τη δύναμη να αφήνουν αποτύπωμα στη διάθεσή μας.

Γιατί είναι σημαντικά;

Το χρόνιο στρες λειτουργεί σαν σταγόνα-σταγόνα που γεμίζει το ποτήρι. Οι μικρο-στιγμές χαράς είναι σαν τις μικρές βαλβίδες αποσυμπίεσης: δεν εξαφανίζουν το στρες, αλλά βοηθούν τον εγκέφαλο να θυμάται ότι η ζωή έχει και όμορφες αποχρώσεις.

Έρευνες δείχνουν ότι όταν εκπαιδεύουμε το μυαλό μας να αναγνωρίζει αυτά τα «μικρά», καλλιεργούμε ψυχική ανθεκτικότητα. Μαθαίνουμε να βλέπουμε θετικές πτυχές ακόμα και σε δύσκολες περιόδους.

Η έρευνα του BIG JOY Project

Μια πρόσφατη μελέτη, το BIG JOY Project, ανέλυσε τη σημασία των μικρών καθημερινών πράξεων χαράς. Συμμετείχαν σχεδόν 50.000 άτομα από πάνω από 200 χώρες, οι οποίοι για μία εβδομάδα συμμετείχαν σε καθημερινές δραστηριότητες όπως:

•Εκφράζοντας ευγνωμοσύνη

•Κάνοντας πράξεις καλοσύνης

•Γιορτάζοντας τις επιτυχίες των άλλων

•Παρακολουθώντας εμπνευστικά βίντεο από τη φύση

•Κάνοντας διαλογισμό συμπόνιας

•Αντικαθιστώντας αρνητικές σκέψεις με θετικές

Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: οι συμμετέχοντες ανέφεραν αύξηση της συναισθηματικής ευημερίας κατά περίπου 25% μέσα σε μόλις επτά ημέρες.

Πώς να τα καλλιεργήσουμε;

1.Σταμάτα για λίγο. Στην καθημερινή βιασύνη δεν προλαβαίνουμε να παρατηρήσουμε. Ένα μισό λεπτό παύσης μπορεί να αποκαλύψει πράγματα που περνούν απαρατήρητα.

2.Γίνε συλλέκτης micro-joys. Σημείωνέ τα σε ένα μικρό τετράδιο ή στο κινητό σου, σαν να μαζεύεις «στιγμές θησαυρούς».

3.Μοίρασέ τα. Ένα μήνυμα σε φίλο για κάτι όμορφο που σου συνέβη, ενισχύει τη θετική επίδραση.

4.Απόλαυσέ τα χωρίς ενοχές. Δεν χρειάζεται να είναι κάτι «παραγωγικό» για να αξίζει.

 Το μεγάλο μυστικό του μικρού

Οι micro-joys μας θυμίζουν ότι η ευτυχία δεν είναι μόνο ο προορισμός, αλλά και οι μικρές στάσεις στη διαδρομή. Όσο περισσότερο τις αναγνωρίζουμε, τόσο πιο σταθερό και ανθεκτικό γίνεται το ψυχολογικό μας «έδαφος».

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou

Στους διαδρόμους της δουλειάς, στις παρέες στον δρόμο, ακόμη και μέσα στο γραφείο μου, η λέξη ChatGPT ακούγεται όλο και πιο συχνά. Είναι σχεδόν σαν να έχει γίνει ένας "αόρατος σύμβουλος" που οι άνθρωποι κουβαλούν μαζί τους παντού: στο κινητό, στον υπολογιστή, στο μυαλό τους. Άνθρωποι που έρχονται για ψυχολογική στήριξη, μου περιγράφουν πώς το χρησιμοποιούν καθημερινά — για να οργανώσουν τη σκέψη τους, να βάλουν σε τάξη τα συναισθήματά τους, να γράψουν δύσκολα μηνύματα ή ακόμη και να πάρουν αποφάσεις ζωής. Άλλοι το αξιοποιούν για να εμπνευστούν, να βρουν λύσεις σε επαγγελματικά ή προσωπικά διλήμματα, ή ακόμη και για να “συζητήσουν” όταν νιώθουν μόνοι. Κάποιες φορές μάλιστα, η σχέση τους με την AI μοιάζει να έχει περισσότερη ασφάλεια ή “κατανόηση” από τις ανθρώπινες σχέσεις.

Αναμφισβήτητα, η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα πολύτιμο εργαλείο. Διευκολύνει, εμπνέει, προσφέρει πληροφορία, βοηθάει να οργανώσουμε τη ζωή μας. Όμως, όπως συμβαίνει με κάθε τεχνολογική καινοτομία, όταν η χρήση γίνεται υπερβολική ή αντικαθιστά βασικές ανθρώπινες δεξιότητες, τότε γεννιούνται ερωτήματα:

Μήπως παραιτούμαστε από τη σκέψη;
Η AI μας λύνει τα χέρια, αλλά και μας “ξεβολεύει” από τη δημιουργική προσπάθεια. Όταν βασιζόμαστε υπερβολικά σε έναν αλγόριθμο για να πάρουμε αποφάσεις ή να εκφραστούμε, σταδιακά αποδυναμώνουμε την εμπιστοσύνη στον δικό μας τρόπο σκέψης.

Μήπως μειώνεται η ποιότητα της ανθρώπινης επαφής;
Αντί να μιλήσω στον συνάδελφό μου, γράφω στο ChatGPT. Αντί να ρωτήσω έναν φίλο, αναζητώ απαντήσεις από μια μηχανή. Μπορεί να είναι πιο άμεσο, πιο γρήγορο, αλλά μας απομακρύνει λίγο-λίγο από τη ζωντανή επικοινωνία.

Μήπως χάνουμε τον αυθορμητισμό μας;
Όταν τα κείμενα, τα μηνύματα ή ακόμα και τα συναισθήματά μας περνούν πρώτα από φίλτρα τεχνητής νοημοσύνης, τότε η αυθεντικότητα αρχίζει να θολώνει. Κι αυτό έχει αντίκτυπο στις σχέσεις μας, στην αυτοεικόνα μας και στην αίσθηση του ποιοι είμαστε.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι ένα εντυπωσιακό εργαλείο, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι είναι ακριβώς αυτό: εργαλείο. Δεν αντικαθιστά τη διαίσθηση, τη συναισθηματική κατανόηση, την ανάγκη για ανθρώπινη επαφή. Όταν αρχίζουμε να στρεφόμαστε σε αλγόριθμους αντί για ανθρώπους, όταν προτιμάμε να “μιλήσουμε” σε μια μηχανή αντί να μοιραστούμε με έναν φίλο, τότε κάτι βαθύτερο χρειάζεται προσοχή. Η ισορροπία δεν βρίσκεται στην απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά στη συνειδητή χρήση της — με όρια, με κρίση και με σεβασμό στον εαυτό μας. Η ζωή δεν είναι να τη λύνουμε σαν πρόβλημα. Είναι να τη βιώνουμε, με τις αβεβαιότητές της, τις δυσκολίες της και τις αυθεντικές σχέσεις που μας κρατούν ανθρώπινους.

Η τεχνητή νοημοσύνη είναι εδώ για να μας βοηθήσει, όχι για να μας αντικαταστήσει.—

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou 

Σπανίως συναντάω ανθρώπους στο γραφείο μου οι οποίοι δεν έχουν να διηγηθούν έστω και μία  προσωπική τους εμπειρία τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος. Παρότι περνάμε μεγάλο κομμάτι της ημέρας μας στον χώρο εργασία μας, δεν είναι λίγοι οι εργαζόμενοι που αναγκάζονται να ενεργοποιήσουν στοιχεία της ανθεκτικότητας ή της υπομονής τους για να μπορέσουν να επιβιώσουν στη δουλειά τους, ενώ σε ένα ακόμη χειρότερο σενάριο, αυτοί που βιώνουν έντονο συναίσθημα δυσφορίας καθόλη τη διάρκεια της εργασιακής τους ημέρας. Για να μπορέσουμε να αντιστρέψουμε μία νοσηρή κατάσταση στον χώρο εργασίας μας και να την εξυγιάνουμε, θα πρέπει πρώτα να αντιληφθούμε ότι βρισκόμαστε μέσα σε αυτή, αναγνωρίζοντας εμφανή ή λανθάνοντα σημάδια τοξικότητας.

Σημάδια τοξικής κουλτούρας στο χώρο εργασίας

• Ο κανόνας της ¨χρυσής ευκαιρίας: Η σκόπιμη δημιουργία μιας βαθύτερης πεποίθησης ότι έξω από το συγκεκριμένο εργασιακό πλαίσιο (πχ. την συγκεκριμένη εταιρεία/οργανισμό) κανένας εργαζόμενος δεν θα μπορέσει να σταδιοδρομήσει επαγγελματικά και ότι η συγκεκριμένη εργασία αποτελεί “ευκαιρία ζωής” για τον εργαζόμενο. Το αποτέλεμα της καλλιέργειας αυτής της ψευδούς πεποίθησης είναι η  δημιουργία μιας κατάστασης ύπνωσης στους εργαζομένους με απώτερο σκοπό να νιώθουν εγκλωβισμένοι, υποχρεωμένοι και αιωνίως ευγνώμονες για το αυτονόητο: να παράγουν έργο και αμείβονται για αυτό.
• Διαίρε και Βασίλευε : Οι εργαζόμενοι έρχονται αντιμέτωποι με μία επιθετική τακτική σκόπιμης καλλιέργειας, εκ μέρους του εργοδότη, υψηλού ανταγωνισμού μεταξύ συναδέλφων, η οποία έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός περιβάλλοντος ζήλιας για την επιτυχία των άλλων, συνεχούς κόντρας, σύγκρισης και σύγκρουσης. Το αποτέλεσμα είναι αφενός η υπονόμευση της συνεργασίας και της ομαδικότητας, ενώ παράλληλα οι εργαζόμενοι καταλήγουν να γίνονται δέκτες ή πομποί ναρκισσιστικών συμπεριφορών, καλλιέργειας αισθήματος μειονεξίας ή ανεπάρκειας. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος αέναης επιδίωξης υπονόμευσης της δουλειάς του άλλου με μοναδικό άγχος των εργαζόμενων “ποιος τελικά θα πάρει τα εύσημα”. Η εργοδότρια εταιρεία/οργανισμός επιλέγει δηλαδή την τακτική του “Διαίρε και Βασίλευε” με μοναδικό σκοπό να έχει τον έλεγχο των εργαζομένων, θυσιάζοντας όμως έτσι ένα υγειές εργασιακό περιβάλλον και παραγωγικά αποτελέσματα που θα ήταν απόρροια της ομαδικότητας.
• Έλλειψη διαφάνειας: Οι μη διαφανείς διαδικασίες οδηγούνσε παρεξηγήσεις, συνεχείς συγκρούσεις, δημιουργία "κλικών", υπερβολικό κουτσομπολιό, μη εποικοδομητική κριτική, εξοστρακισμό, φήμες και έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των μελών μιας ομάδας. Η εστίαση συχνά μετατοπίζεται από τη συνεργασία και την παραγωγικότητα στην κατηγορία και τον αποδιοπομπαίο τράγο.
• Έλλειψη ικανού ηγέτη: Ένα αφεντικό/επόπτης που επιλέγει υποσυνείδητα ή συνειδητά να ανταγωνίζεται τους εργαζόμενους, είτε με το να σαμποτάρει τη δουλειά τους είτε με το να τους προετοιμάζει για την αποτυχία. Ο μη ικανός ηγέτης είναι παράλογα ελεγκτικός, συγκεντρωτικός, στηρίζεται στη μικροδιαχείριση και  αφήνει ανοιχτές τις πόρτες για άμεση επαφή αλλά χωρίς ειλικρίνεια.  Ο μη ικανός ηγέτης δεν αφήνει τους εργαζόμενους να εξελιχθούν αλλά τους οριοθετεί μέσα στις δικές του αδυναμίες. Η βαθύτερη αιτία πίσω από αυτό είναι η ανάγκη ελέγχου, η ανεπάρκεια, η ανασφάλεια και η λανθάνουσα σύγκριση.
• Εκφοβισμός και παρενόχληση: Ο εκφοβισμός, οι διακρίσεις και η λεκτική ή άλλη μορφή κακοποίηση δημιουργούν μια επιθετική και εχθρική ατμόσφαιρα, κάνοντας τους εργαζόμενους να αισθάνονται ανασφαλείς και ανήσυχοι απέναντι σε απειλητικές συμπεριφορές από διευθυντικά στελέχη ή συναδέλφους. 
• Υπερβολικός φόρτος εργασίας και μη ρεαλιστικές προσδοκίες: Οι εργαζόμενοι νιώθουν ότι δεν μπορούν ποτέ να ανταποκριθούν στις συνεχώς μεταβαλλόμενες απαιτήσεις (π.χ. μη ρεαλιστικός φόρτος εργασίας, ανισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, χαμηλός μισθός, μη ρεαλιστικοί στόχοι, ασαφείς περιγραφές ρόλων, έλλειψη δομών και απρόβλεπτο και αυστηρό χρονοδιάγραμμα).
• Έλλειψη αναγνώρισης και εκτίμησης: Η έλλειψη αναγνώρισης των επιτευγμάτων του εργαζομένου ισοδυναμεί με τη συστηματική μείωση και υποτίμηση του ατόμου, με κοινό αποτέλεσμα την έλλειψη κινήτρου για παραγωγική εργασία και οικειοποίησης αισθήματος ματαίωσης. 
• Απουσία ευκαιριών για ανάπτυξη και εξέλιξη: Η στασιμότητα και η έλλειψη προοπτικών επαγγελματικής ανέλιξης και ανάπτυξης οδηγούν σε απογοήτευση.
• Ευνοιοκρατία και έλλειψη δικαιοσύνης: Η άνευ λογικής προνομιακή μεταχείριση εργαζομένων εις βάρος των υπολοίπων, δημιουργεί δυσαρέσκεια και διαβρώνει την εμπιστοσύνη.

Επιπτώσεις στην ψυχική μας υγεία.

Η συνεχής έκθεση στον αρνητισμό, την αβεβαιότητα, την ανασφάλεια και τις συγκρούσεις μπορεί προκαλέσει αρκετές επιπτώσεις στην ψυχική μας υγεία. Κάποιες από τις επιπτώσεις του τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος είναι οι εξής:

• Αυξημένο και επίμονο άγχος
• Φόβος και  ανασφάλεια
• Αίσθημα απομόνωσης και έλλειψης κοινωνικής υποστήριξης μεταξύ των εργαζομένων
• Αίσθημα χαμηλής αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης
• Αίσθημα αδυναμίας, ανεπάρκειας και απογοήτευσης
• Αίσθημα εξάντλησης, παραίτησης και κόπωσης
• Αδυναμία αντιμετώπισης προσωπικών και οικογενειακών προβλημάτων

10 βασικές στρατηγικές για τη διαχείριση ενός τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος:

1. Αναγνωρίστε τα σημάδια: Ο εντοπισμός ενός τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος είναι το πρώτο βήμα

2. Ενθαρρύνετε την ανοιχτή επικοινωνία, την ενεργητική ακρόαση, την ομαδική εργασία και την εποικοδομητική ανατροφοδότηση (π.χ. τακτικές συναντήσεις)

3. Διαχειριστείτε τις συγκρούσεις επαγγελματικά και διακριτικά

4. Δείξτε μηδενική ανοχή στον εκφοβισμό και σε κάθε είδους παρενόχληση

5. Αναγνωρίστε τα επιτεύγματα σας, μιλήστε θετικά  και επιβραβεύστε τον εαυτό σας

6. Για να παραμείνετε και να επιβιώσετε σε ένα τέτοιο περιβάλλον απαιτείται εσωτερική αξιολόγηση του ρόλου σας μέσα σε αυτό το πλαίσιο καθώς και επαναπροσδιορισμός του νοήματος και του κινήτρου σας για την συγκεκριμένη εργασία

7. Διατηρήστε ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής 

8. Η συμμετοχή σε προγράμματα εκπαίδευσης και ανάπτυξης θα βοηθήσει στη βελτίωση των δεξιοτήτων σας, θα ενισχύει την αυτοπεποίθηση σας και θα  σας ενθαρρύνει στην αναζήτηση ενός πιο θετικού εργασιακού περιβάλλοντος

9. Αναζητήστε νέο εργασιακό πλαίσιο. Μην φοβάστε να δείτε τον εαυτό σας έξω από το νοσηρό πλαίσιο εργασίας στο οποίο έχετε συνηθίσει να βρίσκεστε

10. Αναζητήστε επαγγελματική βοήθεια  από κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας

Επειδή στους χώρους εργασίας τα συμβόλαια που κάνουμε είναι δύο: το τυπικό συμβόλαιο και το συναισθηματικό, όταν ένα από τα δύο δεν μας καλύπτει, η ¨ρήξη¨ δεν αργεί. Πολύ περισσότερη αξία φαίνεται να έχει το συναισθηματικό συμβόλαιο. Και αν δεν είναι ρήξη αποχώρησης τότε σίγουρα είναι ρήξη στο βαθμό δέσμευσης και σύνδεσης με την εταιρεία. Πιθανότατα, αυτή η ρήξη να είναι η έκφραση αυτοπροστασίας και αυτοφροντίδας από τα παραπάνω σημάδια. 

Συμπερασματικά, η διαχείριση ενός τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος απαιτεί έναν συνδυασμό προληπτικών μέτρων, αποτελεσματικής επικοινωνίας και ισχυρής ηγεσίας. Με την αναγνώριση των σημαδιών, την προώθηση θετικών συμπεριφορών, την παροχή υποστήριξης και τη συνεχή παρακολούθηση της προόδου, μπορεί να επιτευχθεί ένα πιο υγιές και παραγωγικό περιβάλλον εργασίας. Θυμηθείτε, απαιτεί χρόνο και συνεχή προσπάθεια, αλλά τα οφέλη ενός θετικού εργασιακού περιβάλλοντος αξίζουν τον κόπο για όλους όσους συμμετέχουν.

—

Γιώργος Ιωάννου

Κλινικός Αθλητικός Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Site: www.psixologos-ioannou.gr
Email: talkto@psixologos-ioannou.gr
Mobile: 6944044426
Instagram: @giorgio_ioa
Facebook: George Ioannou - Psychologist
LinkedIN: Giorgos Ioannou

Μήπως κάποιες από αυτές τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές σας φαίνονται οικίες; Λέτε «ναι» σε οτιδήποτε οι συγγενείς ή φίλοι σας ζητάνε, ακόμα και αν το θεωρείτε ότι είναι άδικο ή υπερβολικό; Νιώθετε αμηχανία ή ντροπή όταν εκφράζετε τα συναισθήματά σας; Δεν ζητάτε κάτι, γιατί προσπαθείτε να αποφύγετε την κριτική ή φοβάστε την απόρριψη; Σκεφτήκατε ότι αν εκφραζόσασταν θα φαινόσασταν εγωιστές και μπορεί να μην άρεσε στους άλλους; Ή μήπως γίνεστε επιθετικοί, απαιτητικοί, επικριτικοί έχοντας στο μυαλό σας το αυτονόητο δικαίωμα, ότι θέλετε να γίνει πάντα το δικό σας, με αποτέλεσμα να χάνετε τον έλεγχο και να οδηγείστε σε απρεπείς συμπεριφορές; Αν απαντήσατε θετικά σε κάποια από τις παραπάνω ερωτήσεις, αυτό μπορεί να αποτελέσει αφορμή για να ελέγξετε το θέμα της διεκδικητικότητάς σας. Επιλέξτε που θα κατατάσετε τον εαυτό σας ως προς τη διεκδικητικότητα:

Η καθημερινή τριβή με το φαινόμενο της επιθετικής οδήγησης, ήταν το ερέθισμα που με ώθησε στο συγκεκριμένο άρθρο, γιατί σχεδόν κάθε μέρα θα χρειαστεί να μετακινηθώ στους δρόμους, η κατάσταση που θα συναντήσω θα είναι περίπου η ίδια: σύγχυση, νεύρα και έντονη ανυπομονησία. Θα έρθω αντιμέτωπος με οδηγούς, οι οποίοι παραβιάζουν τα όρια ταχύτητας και τους σηματοδότες, αλλάζουν λωρίδες χωρίς έλεγχο ή προειδοποίηση, χρησιμοποιούν το κορνάρισμα και οδηγούν απρόσεκτα (χρήση κινητών τηλεφώνων, μέσων κοινωνικής δικτύωσης, email). Κάποιες φορές οι συμπεριφορές εξελίσσονται σε πιο έντονες αντιπαραθέσεις καταλήγοντας σε εξύβριση, αγενείς χειρονομίες, απειλές και ξυλοδαρμό. Δυστυχώς, όμως, ο αριθμός των οδηγών που χάνουν τον έλεγχο τους, γίνονται ευέξαπτοι και ανυπόμονοι, εκνευρίζονται και εκφράζουν θυμό και επιθετικότητα αυξάνεται ραγδαία, με αποτέλεσμα να αυξάνονται και τα θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα που τοποθετούν την Ελλάδα πρώτη στη λίστα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι περισσότεροι οδηγοί που εμπλέκονται σε επιθετική οδήγηση είναι άνδρες ηλικίας μεταξύ 18 και 26 ετών. Όμως το πρόβλημα μπορεί να εμφανιστεί σε οδηγούς (άνδρες ή γυναίκες) οποιασδήποτε ηλικίας, εάν βρεθούν σε ορισμένες καταστάσεις ή είναι σε κακή ψυχολογική διάθεση. Το προφίλ ενός επιθετικού οδηγού χαρακτηρίζεται για την έντονη ανταγωνιστικότητά του, την ανάγκη να επιρρίπτει τις ευθύνες στους άλλους οδηγούς και να  επιταχύνει ξεπερνώντας τα όρια ταχύτητας ή να παραμένει πολύ κοντά στο προπορευόμενο αυτοκίνητο.

Σύμφωνα με τη Γνωστική Συμπεριφορική Προσέγγιση ο τρόπος που ερμηνεύουμε μια κατάσταση είναι αυτός που καθορίζει το συναίσθημα, τις σωματικές εκδηλώσεις και τη συμπεριφορά μας. Η οδήγηση από μόνη της είναι μια άκρως στρεσογόνος κατάσταση καθώς η καθημερινότητα του σύγχρονου οδηγού διακρίνεται για τα πολύωρα μποτιλιαρίσματα, κλεισίματα από άλλους, μάταιη αναζήτηση πάρκινγκ, συνεχής ενασχόληση με το κινητό, αγένεια και άλλα απρόβλεπτα γεγονότα όπως οι καιρικές συνθήκες, οδικά έργα, ατυχήματα.

Ποιες σκέψεις όμως είναι αυτές που προκαλούν τον εκνευρισμό, τη σωματική κούραση και την επιθετική συμπεριφορά; Αρχικά, το άτομο μπορεί να είναι στρεσαρισμένο για άσχετα θέματα με την οδήγηση π.χ. εργασία, οικογενειακά ή οικονομικά ζητήματα. Επίσης το άτομο μπορεί να βιώνει το αίσθημα της παγίδευσης ή του εγκλωβισμού, καθώς είναι γεγονός ότι η ένταση και η ματαίωση που βιώνει ο οδηγός στο δρόμο καθώς βρίσκεται ακινητοποιημένος και πιεσμένος από τον χρόνο, χωρίς να έχει τον έλεγχο της κατάστασης και επιπλέον είναι υποχρεωμένος να υπακούσει σε κανόνες και να δεχτεί συμπεριφορές και των άλλων οδηγών. Άλλος σημαντικός λόγος είναι ότι ο οδηγός βιώνει το αυτοκίνητο ως προέκταση του εαυτού του προσπαθώντας να το υπερασπίσει όταν κάποιος το προσβάλει, τον αδικήσει ή τον υποτιμήσει, με αποτέλεσμα να οδηγείται σε επιθετικές συμπεριφορές για να επιβεβαιώσει την κυριαρχία και τη δυναμική του. Τέλος, έρευνες έδειξαν πώς τη διαδικασία της «απο-προσωποποίησης» που διαδραματίζεται κατά την οδήγηση, η οποία δεν επιτρέπει το συσχετισμό με τον άλλον οδηγό ως άνθρωπο και όχι ως ένα αυτοκίνητο ή ένα αντικείμενο γενικότερα. Αυτό συμβαίνει καθώς οι οδηγοί μαθαίνουν από μικρά παιδιά παρατηρώντας τους γονείς ως επιθετικούς οδηγούς αλλά και από το γεγονός ότι στην  την εκπαίδευσή τους στην οδήγηση δεν διδάσκονται μαθήματα «συναισθηματικής νοημοσύνης».

Εδώ είναι μερικές στρατηγικές που μπορείτε να χρησιμοποιήσετε ώστε να μειώσετε το θυμό σας και την επιθετική συμπεριφορά σας.

Προσπαθήστε να μείνετε ψύχραιμοι όταν αναγνωρίσετε τα προειδοποιητικά σημάδια του θυμού ενώ οδηγάτε: σωματικά συμπτώματα (εφίδρωση, μυϊκή ένταση, ταχυπαλμία, πονοκέφαλοι κ.α.), αρνητικές σκέψεις (σκέψεις εκδίκησης, υποτίμησης ή ματαίωσης), συμπεριφορές (χειρονομίες, αύξηση τόνου φωνής, παρατεταμένο κορνάρισμα).

Στη συνέχεια προσπαθήστε να πάρετε χρόνο για να ηρεμήσετε με κάποιον από τους παρακάτω τρόπους:

• Τεχνικές χαλάρωσης, όπως η διαφραγματική αναπνοή ή η φαντασίωση μιας ευχάριστης εικόνας, θα μπορούσε να απαλύνει τα δυσάρεστα συναισθήματα σας.
• Η επανάληψη λέξεων ή εκφράσεων, όπως «χαλάρωσε» ή «είναι εύκολο» καθώς αναπνέετε σταθερά.
• Χρησιμοποιήστε ασκήσεις Yoga ή διατάσεις ώστε να χαλαρώσετε το σώμα σας.
• Σταματήστε με ασφάλεια στην άκρη του δρόμου και περπατήστε και παρατηρήστε τα προειδοποιητικά σημάδια.
• Ακούστε χαλαρωτική μουσική είτε επιλέγοντας κάποιον σταθμό που σας ευχαριστεί είτε έχοντας κάποια Cd.
• Μετρήστε για περίπου για ένα λεπτό

Επίσης θα ήταν ωφέλιμο:

• Να μην προκαλείτε και να αποφεύγετε χειρονομίες, φωνές και κορναρίσματα
• Να αποφύγετε την οπτική επαφή με τον άλλον οδηγό και κρατήστε τα μάτια σας στο δρόμο.
• Να οδηγείτε αμυντικά (π.χ. αφήστε το άτομο να περάσει)
• Προσπαθήστε να μείνετε ασφαλείς και ήρεμοι όταν κάποιος οδηγός έχει χάσει τον έλεγχο του
• Σκεφτείτε ότι στο τέλος της ημέρα ήταν απλά ένα μποτιλιάρισμα και μην επιτρέψετε τον εαυτό σας να σας καταστρέψει την ημέρα
• Κρατήστε τα συναισθήματα σας υπό έλεγχο όταν κάποιος άλλος είναι επιθετικός
• Να θυμάστε ότι οι άνθρωποι είναι σε θέση να κάνουν λάθη όταν οδηγάνε
• Να τσεκάρετε τη διάθεση σας πριν οδηγήσετε
• Να οργανώστε το πρόγραμμα σας καλύτερα (π.χ. ξεκινήστε 10 λεπτά νωρίτερα) και να αποφεύγετε την κίνηση αν είναι εφικτό
• Πάρτε μέσα μαζικής ενημέρωσης
• Να χρησιμοποιείτε το χιούμορ γιατί κάποιες φορές βοηθάει

Χρειάζεται καθημερινή εξάσκηση αυτών των τεχνικών ακόμα και σε ήρεμες καταστάσεις, ώστε να είστε έτοιμοι σε μια τεταμένη κατάσταση. Αν συνεχίσετε να αισθάνεστε εκνευρισμένοι, συμβουλευτείτε έναν ψυχολόγο ή άλλο εξουσιοδοτημένο επαγγελματία ψυχικής υγείας που μπορεί να σας βοηθήσει να μάθετε πώς να ελέγξετε το θυμό σας.

_

Γιώργος Ιωάννου

«Βρίσκεσαι έξω..Μπορείς να δεις το κινητό σου τηλέφωνο εδώ και τώρα; Είναι σίγουρα το δικό σου ή κάποιου άλλου; Αν όχι, που είναι το τηλέφωνο σου τότε; Μήπως είναι στη τσάντα σου ή μήπως στο σακάκι σου; Μήπως το κρατάς στο χέρι σου; Πιθανώς να το έχασες! Η καρδιά σου χτυπάει γρήγορα, οι παλμοί σου μεγαλώνουν και ιδρώνεις όταν νομίζεις ότι έχεις χάσει το κινητό σου. Δεν πηγαίνεις πουθενά χωρίς αυτό!»

 Οι περισσότεροι από εμάς έχουν σκεφθεί κάτι παρόμοιο και έχουν βρεθεί στην αντίστοιχη θέση. Συνήθως νιώθουν άγχος, θλίψη, απογοήτευση και εκνευρισμό. Η αλήθεια είναι, ότι κάθε μέρα που περνάει η συχνή ενασχόληση με τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας γίνεται αναμφισβήτητα αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας, ωστόσο το αξιοπερίεργο είναι ότι, ενώ το φαινόμενο της οικονομικής κρίσης είναι φανερό στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, υπάρχει ραγδαία αύξηση των πωλήσεων των smartphones. Φυσιολογικά θα αναρωτηθεί κάποιος «πώς γίνεται αυτό;» Ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου, εθνικότητας, επαγγέλματος ή οικονομικής κατάστασης, οι περισσότεροι κατέχουν ένα smartphone που τους δίνει τη δυνατότητα με ένα κλικ να ενημερώνονται για τις ειδήσεις, τον καιρό, την ψυχαγωγία, τους τραπεζικούς λογαριασμούς, να χρησιμοποιούν φωτογραφίες και να επικοινωνούν με άλλους ανθρώπους, όπου και αν βρίσκονται αποτελώντας για τους περισσότερους τον καλύτερό τους φίλο.

 Από την άλλη μεριά, δυστυχώς, πολλοί στηρίζονται σε αυτό για να κάνουν τα πάντα… Από το να πουν "σ 'αγαπώ" στον άνθρωπό τους, να χωρίσουν ή να φλερτάρουν. Επίσης, χρησιμοποιούν το κινητό τηλέφωνό τους την ώρα του οικογενειακού τραπεζιού, κατά τη διάρκεια μιας ταινίας στο σινεμά, σε ένα ρομαντικό δείπνο, στην εκκλησία, στη θεατρική παράσταση του παιδιού τους, στο μπάνιο, στην οδήγηση αλλά ακόμα και κατά τη διάρκεια του σεξ για να ελέγξουν τα μηνύματά τους, τα email τους, τις ενημερώσεις στο Facebook, Twitter, Foursquare, Linkedin και Instagram. Σκεφτείτε ότι παλιότερα οι γυναίκες πήγαιναν με μια φίλη τους στην τουαλέτα ενώ τώρα παίρνουν μαζί τους μόνο τα κινητά τους, όπως και οι άνδρες φυσικά. Ποιος από μας δεν του παραπονέθηκαν οι φίλοι του ή η οικογένεια του ότι ασχολείται συνέχεια με το κινητό του; Σχεδόν κανείς…

 Ο κόσμος θέλει πάντα να νιώθει σίγουρος ότι μπορεί να ακούσει ή να πιάσει το κινητό του «Πρέπει να έχω το τηλέφωνο μου συνέχεια μαζί μου!». Η έμμονη απασχόληση με το κινητό τηλέφωνο, το διαδίκτυο  και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στηρίζεται πάνω σε ένα άλλο κίνητρο, διαφορετικό από την απλή πληροφόρηση- το φόβο πως είναι δυνατόν να μπορούν να μείνουν έξω από τις εξελίξεις και ότι μπορεί να χάσουν κάτι σπουδαίο. Ωστόσο αυτή η κατάχρηση του smartphone με τέτοιο τρόπο είναι ο κύριος λόγος που οι άνθρωποι εθίζονται. Η νέα αυτή παθολογική σχέση με τα τηλέφωνα ή τα tablet, που δεν πέρασε ακόμη από τα διεθνή στατιστικά συστήματα ταξινόμησης των ασθενειών έχει πάρει το όνομα με το ακρώνυμο FOMO (Fear Of Missing Out), δηλαδή από τον "φόβο ότι κάτι μπορεί να χάσω". Πιο συγκεκριμένα, αυτή η νοοτροπία έχει ονομαστεί nomophobia [no- mo(bile) phone-phobia] και αναφέρεται στο άγχος του ατόμου, όταν συνειδητοποιήσει ότι είναι «αποσυνδεδεμένος» από τους φίλους, την οικογένεια, τη δουλειά και τον κόσμο γενικότερα. Aυτή η αίσθηση της αποσύνδεσης μπορεί να είναι το αποτέλεσμα της «μη σύνδεσης», το τέλος της μπαταρίας ή των λεπτών ομιλίας, ή χειρότερα το να ξεχάσεις ή να χάσεις το τηλέφωνό σου. Σίγουρα κάποιοι από εσάς ένιωσαν νευρικότητα απλά διαβάζοντας αυτά τα λόγια, σωστά;

 Παρατηρώντας τον κόσμο, εύκολα μπορείς να συνειδητοποιήσεις πόσο εξαρτημένοι από τα smartphones μας είμαστε και συχνά αστειευόμαστε με τον εθισμό μας. Είναι τόσο ειρωνικό όλο αυτό, ωστόσο, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να αποτυγχάνουν να συνειδητοποιήσουν ότι ο εθισμός των smartphone είναι στην πραγματικότητα ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα που επηρεάζει χιλιάδες ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Θεωρούμε το smartphone προέκταση του εαυτού μας, τον καλύτερο φίλο μας και έτσι η απώλεια μπορεί να είναι παρόμοια με την απώλεια ενός καλού φίλου. Σημάδια του εθισμού είναι το άγχος ότι δεν έχετε το τηλέφωνό σας στην κατοχή σας, ο έλεγχος συνεχώς στο τηλέφωνο για νέα μηνύματα, email, νέα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η αίσθηση ότι το τηλέφωνό σας δονείται, ωστόσο κοιτάζοντας το τηλέφωνό έχετε συνειδητοποιήσει ότι είναι ένας λανθασμένος συνειρμός, σε μια συζήτηση δεν ακούτε και δεν έχετε ιδέα για το τι σας έχει πει ο συνομιλητής σας, επειδή ελέγχετε συνέχεια τα μηνύματά σας. Δε θα μπορούσαν να λείπουν οι κακές επιδόσεις στη δουλειά σας, στο πανεπιστήμιο ή στο σχολείο.

 Όπως συμβαίνει με πολλές μορφές εθισμού, έτσι και αυτός συνδέεται με κάποιες διαταραχές, όπως την κατάθλιψη, το κοινωνικό άγχος, την ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή κλπ. Το σημαντικό είναι το άτομο που είναι εθισμένο στο τηλέφωνο του να συνειδητοποιήσει και να διακρίνει την πραγματικότητα από το ψηφιακό κόσμο. Η υπερ-ενασχόληση με την  εικονική πραγματικότητα στερεί από την χαρά του βιώματος της πραγματικότητας και αποπροσανατολίζει το άτομο από τους βασικούς στόχους της ζωής, με αποτέλεσμα να μην επενδύει σε ευχάριστες στιγμές με αγαπημένους ανθρώπους που είναι δίπλα του προκαλώντας προβλήματα στις διαπροσωπικές σχέσεις του.

 _

Γιώργος Ιωάννου

Ίσως στο Λύκειο να ήσουν πρόεδρος της τάξης, να ήσουν μέλος μιας ομάδας ή να είχες μια μικρή ή μεγάλη παρέα, ή να ήσουν άριστος μαθητής, ή να προτιμούσες να περάσεις το διάλειμμα σου διαβάζοντας. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν έχει απαραίτητα σημασία για το τι έκανες στο σχολείο, τώρα που θα κάνεις μετάβαση στη φοιτητική σου ζωή. Οι αποφάσεις και οι επιλογές, που θα πάρεις στη διάρκεια του πρώτου έτους, θα έχουν μεγάλο αντίκτυπο στην υπόλοιπη εμπειρία των φοιτητικών χρόνων σου, καθώς σύμφωνα με έρευνες αρκετοί είναι οι φοιτητές που δεν καταφέρνουν να ολοκληρώσουν επιτυχώς τις σπουδές τους. Αλλά περίμενε! Αυτό το άρθρο δε σημαίνει ότι πρέπει να φοβάσαι και να μην περιμένεις με ανυπομονησία και με ικανοποίηση τις πρώτες μέρες στη νέα σου σχολή. Ακριβώς το αντίθετο! Αυτό το άρθρο στοχεύει να σου δώσει εφόδια, ώστε να σε βοηθήσουν να πετύχεις στα φοιτητικά σου χρόνια βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα. Το μεγάλο πρόβλημα για τους νέους φοιτητές είναι ο συνδυασμός μεταξύ της νοσταλγίας της πατρίδας και το αίσθημα ότι δεν ανήκoυν τώρα κάπου.  Ό,τι και να κάνεις είναι σημαντικό να φροντίζεις τον εαυτό σου και να διασκεδάσεις τη φοιτητική εμπειρία όσον το δυνατόν περισσότερο.

30 Συμβουλές που θα σε βοηθήσουν να εγκλιματιστείς στη νέα σου ζωή:

Α. Κάνοντας Νέες Γνωριμίες

1. Επισκέψου όσον το δυνατόν νωρίτερα τη σχολή σου, για να αισθανθείς άνετα και οικεία με το νέο σου περιβάλλον (π.χ. γραμματεία, λέσχη, πρόγραμμα).
2. Γνώρισε τους νέους σου γείτονες (φοιτητές), είτε μείνεις στις εστίες είτε στο νέο σου διαμέρισμα, επειδή έχουν παρόμοιες εμπειρίες και συναισθήματα με σένα και μπορούν να σε βοηθήσουν να προσαρμοστείς πιο ομαλά.
3. Διασκέδασε στα πάρτυ υποδοχής, επειδή θα γνωρίσεις νέα άτομα με κοινά ενδιαφέροντα (αθλητικά, κοινωνικά, πολιτικά).
4. Εκμεταλλεύσου τις αθλητικές-ψυχαγωγικές δραστηριότητες, που διοργανώνει το πανεπιστήμιο (π.χ. ομάδα χορού ή θεάτρου, γυμναστήριο, ξένες γλώσσες).
5. Γράψου σε μια αθλητική ομάδα του πανεπιστημίου ανάλογα με τα ενδιαφέροντα σου (π.χ. ποδόσφαιρο, πινγκ-πονγκ).
6. Παρακολούθησε τα μαθήματα, επειδή εκτός από την εκμάθηση της ύλης, θα γνωρίσεις νέο κόσμο και θα συλλέξεις πληροφορίες για τον καθηγητή και το μάθημά του.
7. Γνώρισε τους καθηγητές σου. Μιλώντας μαζί τους σε ώρες γραφείου ή μετά το μάθημα θα σε βοηθήσουν να λύσεις απορίες του μαθήματος και θα σου μειώσει το άγχος.
8. Πάρε πρωτοβουλίες. Πάρε την πρωτοβουλία να καλέσεις κάποιον/α έξω για να κάνετε κάτι και μην περιμένεις μόνο από τους άλλους.
9. Εξερεύνησε τις ομορφιές της νέας πόλης σου με μεγάλη περιέργεια αλλά χωρίς βιασύνη.
10. Πάρε τηλέφωνα τα δικά σου άτομα ή στείλε email, όταν νιώσεις νοσταλγία.
11. Μην απογοητευτείς από τις νέες σου παρέες συγκρίνοντας τες με τις σχολικές/παιδικές σου. Οι κατάλληλοι άνθρωποι που θα σε συντροφέψουν στα φοιτητικά σου χρόνια δε θα αργήσουν να αναδειχθούν.

Β. Οργάνωση και Ακαδημαϊκή-Επαγγελματική Εξέλιξη

1. Να είσαι πιο οργανωμένος και υπεύθυνος (π.χ. ημερομηνίες παράδοσης εργασιών, δήλωσης μαθημάτων, προμηθεύσου καλές σημειώσεις).
2. Κράτησε χρονοδιάγραμμα διαβάσματος. Μελετώντας  λίγες ώρες την ημέρα είναι πιο ωφέλιμο από το να διαβάσεις μια μέρα πριν από τις εξετάσεις. Μην χρονοτριβείς, βάλε προτεραιότητα τη ζωή σου.
3. Βρες το ιδανικό μέρος για να διαβάσεις (π.χ. βιβλιοθήκη, σπίτι).
4. Μελέτησε με μια ομάδα. Όχι μόνο θα σε βοηθήσει να κάνεις φίλους αλλά θα σε βοηθήσει να λύσεις απορίες μέσω της ανταλλαγής σημειώσεων και ιδεών.
5. Παρακολούθησε σεμινάρια, διαλέξεις και ειδικές εκδηλώσεις του πανεπιστημίου (π.χ. ειδικοί επισκέπτες, διασημότητες) .
6. Επωφελήσου από τις ευκαιρίες που προσφέρουν κάποια τμήματα για επαγγελματική και προσωπική ανάπτυξη (π.χ. πρακτική άσκηση, βοήθεια σε έρευνα, συμμετέχοντες σε έρευνες).
7. Επισκέψου το Γραφείο Διασύνδεσης και γνώρισε τον επαγγελματικό σου σύμβουλο.
8. Επωφελήσου τα προγράμματα Erasmus και βρες την ευκαιρία να επισκεφτείς σε μια χώρα που θα ήθελες πάντα να πας.
9. Προσπάθησε για καλούς βαθμούς, βάζοντας μικρούς στόχους και προσπαθώντας να τους πετύχεις καθημερινά. Θα σου φανούν χρήσιμοι στο μέλλον.
10. Μη νιώθεις πίεση, ώστε να κάνεις βιαστικές αποφάσεις σχετικά με την ακαδημαϊκή-επαγγελματική σου καριέρα, γιατί αυτά τα χρόνια θα ανακαλύψεις πραγματικά ποιός/-α είσαι και τι θέλεις να κάνεις.
11. Βρες χρόνο για πράγματα που σου αρέσουν.
12. Διαχειρίσου σωστά το χρόνο και τα οικονομικά σου (π.χ. γράψε έσοδα-έξοδα)
13. Βρες ισορροπία μεταξύ της ακαδημαϊκής και της κοινωνικής σου ζωής. Η διασκέδαση έχει διπλή χαρά όταν γνωρίζεις πως είσαι καθόλα εντάξει στις υποχρεώσεις σου.

Γ. Σωματική και Ψυχική Υγεία

1. Μείνε υγιής και να τρως σωστά.
2. Να κοιμάσαι σωστά.
3. Η άσκηση θα σε βοηθήσει σωματικά ψυχικά και πνευματικά.
4. Απέφυγε το αλκοόλ και την κατάχρηση ουσιών. Σύμφωνα με έρευνες τα ποσοστά του αλκοόλ και των ουσιών είναι υψηλότερα στην περίοδο των φοιτητικών χρόνων. Είναι σημαντικό να ξέρεις πότε πρέπει να σταματήσεις!
5. Μείνε σε εγρήγορση και να είσαι προσεκτικός/-ή (π.χ. να φεύγεις με παρέα το βράδυ από τη βιβλιοθήκη ή να γνωρίζεις τα τηλέφωνα έκτακτης ανάγκης).
6. Πρόσεξε την ψυχική σου υγεία. Ζήτησε τη βοήθεια κάποιου έμπιστου φίλου σου ή συγγενής αλλιώς ζήτησε επαγγελματική βοήθεια από κάποιον ειδικό αν τη χρειάζεσαι.

Έχεις κάνει, ήδη, όλη τη σκληρή προετοιμασία- διάβασες, έγραψες πανελλήνιες εξετάσεις, πήρες τους βαθμούς σου, πέτυχες (ή όχι) στη σχολή που ήθελες να πας. Τώρα να απολαύσεις τη σκληρή δουλειά σου και να βάλεις νέους στόχους για μια επιτυχημένη ακαδημαϊκή και επαγγελματική σταδιοδρομία. Προσπάθησε να δημιουργήσεις ένα δίκτυο από νέους φίλους και καθηγητές, διασκέδασε ενώ μαθαίνεις όσα περισσότερα μπορείς και ζήσε όσο μπορείς πιο γεμάτα τη φοιτητική σου ζωή. 

 _

Γιώργος Ιωάννου